Ciemna triada osobowości – narcyzm i manipulacja w związku
Ciemna triada osobowości – czym jest i jak ją rozpoznać? Małgorzata Plata wyjaśnia mechanizmy narcyzmu, manipulacji, psychopatii i przemocy emocjonalnej.
O odcinku
Ciemna triada osobowości – jak rozpoznać manipulację, narcyzm i psychopatię?
Ciemna triada osobowości to pojęcie opisujące trzy powiązane ze sobą cechy: makiawelizm, psychopatię subkliniczną i narcyzm subkliniczny. Jak rozpoznać manipulację w związku, przyjaźni lub pracy? Dlaczego niektóre osoby początkowo wydają się niezwykle atrakcyjne, a później stają się źródłem cierpienia? Tomasz Słodki rozmawia z Małgorzatą Platą, psycholożką, psychoonkolożką i hipnoterapeutką, o mechanizmach manipulacji, przemocy emocjonalnej oraz sygnałach ostrzegawczych w relacjach.
Ciemna triada osobowości – czym jest i jakie cechy ją tworzą?
Tomasz Słodki: Czym właściwie jest ciemna triada osobowości? Czy możemy spotkać takie osoby w swoim najbliższym otoczeniu, na przykład w domu lub w pracy?
Małgorzata Plata: Ciemna triada osobowości, z angielskiego The Dark Triad, to pojęcie wywodzące się z psychologii osobowości. Obejmuje trzy cechy: makiawelizm, psychopatię subkliniczną oraz narcyzm subkliniczny. Te cechy są ze sobą powiązane, ale nie są tożsame. Co bardzo ważne, ich występowanie nie oznacza automatycznie zaburzenia psychicznego. Mówimy o cechach osobowości, których duże nasilenie może prowadzić do zachowań trudnych, krzywdzących i społecznie nieakceptowalnych. Osoby przejawiające takie cechy możemy spotkać właściwie wszędzie: w rodzinie, w związku, w pracy czy w innych środowiskach społecznych.
Jakie zachowania mogą świadczyć o nasileniu tych cech?
Przede wszystkim manipulowanie innymi ludźmi, chłód emocjonalny, obniżony poziom empatii czy wykorzystywanie innych do realizowania własnych celów. W przypadku psychopatii subklinicznej może pojawiać się również obniżony poziom lęku. Makiawelizm wiąże się z instrumentalnym traktowaniem ludzi, natomiast narcyzm z potrzebą podporządkowywania sobie innych i uzyskiwania od nich podziwu. Wszystkie te cechy mogą się ze sobą łączyć, dlatego czasami trudno je jednoznacznie odróżnić. Nie oznacza to jednak, że są identyczne.
Dlaczego spotkanie osoby o silnie nasilonych cechach ciemnej triady może być niebezpieczne dla naszego zdrowia psychicznego?
Ponieważ możemy zostać zmanipulowani, wykorzystani i bardzo cierpieć w takiej relacji. Co ciekawe, na początku znajomości taka osoba może wydawać się wręcz spełnieniem naszych marzeń. Często jest niezwykle atrakcyjna, ale niekoniecznie w sensie fizycznym. Chodzi o atrakcyjność osobowościową, pewien urok, umiejętność wzbudzania zainteresowania i sympatii. Ten urok bywa jednak powierzchowny. Dlatego trudno od razu dostrzec sygnały ostrzegawcze. Możemy zaangażować się emocjonalnie, zanim zorientujemy się, że relacja zaczyna nam szkodzić.
Przyjrzyjmy się zatem poszczególnym cechom. Zacznijmy od makiawelizmu. Kim jest makiawelista?
Samo pojęcie kojarzy nam się z Niccolò Machiavellim, autorem „Księcia”. Makiawelizm jest cechą osobowości polegającą na manipulowaniu innymi ludźmi i wykorzystywaniu ich do realizowania własnych celów. Makiawelista jest niezwykle pragmatyczny. Doskonale wie, co robi i dlaczego to robi. Wykorzystuje innych, ponieważ dostrzega taką możliwość. Potrafi rozpoznawać osoby bardziej wrażliwe, podatne na wpływy lub potrzebujące wsparcia. Nie oznacza to, że są one gorsze czy mniej wartościowe. Po prostu ich wrażliwość może zostać wykorzystana przez kogoś, kto chce osiągnąć własne korzyści.
Takie osoby możemy spotkać między innymi w relacjach romantycznych i małżeńskich. Na początku makiawelista może sprawiać wrażenie wspaniałego partnera. Jest zainteresowany drugą osobą, zachowuje się właściwie i wzbudza sympatię. Dopiero później okazuje się, że za tym zachowaniem mogą kryć się zupełnie inne intencje.
Czyli na początku znajomości wszystko może wyglądać idealnie?
Oczywiście. Makiawelista może zachowywać się bardzo poprawnie, szczególnie kiedy widzi, że zdobywa czyjąś sympatię i buduje pewną zależność emocjonalną. W odpowiednim momencie może wykorzystać tę zależność do realizowania własnych celów. Takie zachowania możemy obserwować nie tylko w związkach, ale również w innych obszarach życia, na przykład w polityce.
A w biznesie lub wśród osób publicznych również możemy spotkać takie zachowania?
Myślę, że tak. Nie chciałabym oczywiście wymieniać konkretnych nazwisk, ale możemy zauważyć, że niektóre osoby bardzo łatwo wykorzystują innych do własnych celów. Sprzyja temu obniżony poziom empatii. Co ciekawe, makiawelizm nie musi oznaczać ponadprzeciętnej inteligencji. Pisałam pracę magisterską między innymi na temat ciemnej triady osobowości i z tego, co pamiętam, nie stwierdzono jednoznacznej korelacji między inteligencją a makiawelizmem. Dlatego osoby stosujące takie mechanizmy mogą po pewnym czasie zostać rozszyfrowane. Kiedy otoczenie zaczyna dostrzegać ich prawdziwe intencje, zdarza się, że zmieniają środowisko i szukają kolejnych osób, które mogłyby wykorzystać. Zmiana takich utrwalonych sposobów postępowania może być bardzo trudna.
Psychopatia subkliniczna i narcyzm – czym różnią się od machiawelizmu?
Drugim elementem ciemnej triady jest psychopatia subkliniczna. Co właściwie oznacza to pojęcie?
To bardzo ciekawe zagadnienie, ponieważ kiedy słyszymy słowo „psychopatia”, często wyobrażamy sobie Hannibala Lectera, czyli fikcyjną postać zdolną do najbardziej przerażających czynów. Tymczasem psychopatia subkliniczna oznacza określony zestaw cech osobowości, a nie automatycznie rozpoznanie zaburzenia psychicznego. Mówimy o osobach, u których pewne cechy występują w dużym nasileniu i mogą prowadzić do zachowań szkodliwych społecznie.
Osoba przejawiająca takie cechy może charakteryzować się niskim poziomem empatii i obniżonym poziomem lęku. Często sprawia wrażenie bardzo odważnej, nieustraszonej i pewnej siebie. Jednocześnie może wykorzystywać innych ludzi oraz nimi manipulować. Pod tym względem przypomina makiawelistę, ale pewne zachowania mogą być bardziej nasilone i przybierać formę przemocy emocjonalnej.
Jak może wyglądać taka przemoc emocjonalna w codziennym życiu?
Może to być na przykład gaslighting, czyli forma manipulacji psychologicznej. Osoba stosująca takie zachowania może również poniżać partnera, wykorzystywać jego słabości i manipulować jego emocjami. Czasami po okresie intensywnego zaangażowania po prostu znika z relacji. Makiawelizm i psychopatia subkliniczna są ze sobą dość silnie powiązane, dlatego ich przejawy mogą być podobne. Można powiedzieć, że w obu przypadkach pojawia się instrumentalne traktowanie drugiego człowieka, ale przy nasilonych cechach psychopatii subklinicznej zachowania te mogą być bardziej drastyczne.
Trzecim elementem ciemnej triady jest narcyzm. Jak rozpoznać osobę o silnie nasilonych cechach narcystycznych?
Narcyzm kojarzy nam się oczywiście z mitologicznym Narcyzem, który był zakochany we własnym odbiciu. W psychologii należy jednak odróżnić narcystyczne zaburzenie osobowości od narcyzmu subklinicznego, czyli nasilenia określonych cech osobowości. W ciemnej triadzie mówimy właśnie o tym drugim zjawisku.
Osoba o silnie nasilonych cechach narcystycznych może wykazywać obniżony poziom empatii i ogromną potrzebę podziwu. Często myślimy, że narcyz musi mieć bardzo wysoką samoocenę. Tymczasem niekoniecznie tak jest. Może to być również człowiek o niskiej samoocenie, który potrzebuje drugiej osoby niczym lustra. Chce zobaczyć w nim siebie jako kogoś piękniejszego, mądrzejszego i bardziej wartościowego. Właśnie dlatego tak bardzo potrzebuje potwierdzania własnej wyjątkowości.
W relacjach taka osoba może podporządkowywać sobie partnera i wykorzystywać go do zaspokajania własnych potrzeb emocjonalnych. Charakterystyczna może być również bardzo silna reakcja na krytykę, nawet konstruktywną, oraz na odrzucenie. To sprawia, że relacja bywa trudna, a uwolnienie się od niej może stanowić poważne wyzwanie.
Czerwone flagi w związku – love bombing, manipulacja i przemoc emocjonalna
Jakie czerwone flagi powinny zwrócić naszą uwagę, kiedy podejrzewamy, że znajdujemy się w relacji z osobą przejawiającą cechy ciemnej triady?
Przede wszystkim powinniśmy przyjrzeć się temu, jak rozwija się znajomość. Myślę tutaj szczególnie o relacjach romantycznych i towarzyskich, ponieważ na relacje zawodowe nie zawsze mamy równie duży wpływ. Oczywiście można powiedzieć, że jeśli trafimy na osobę stosującą manipulację w pracy, możemy zmienić zatrudnienie. Tylko czy zawsze rzeczywiście mamy taką możliwość? Nie każdy może sobie pozwolić na natychmiastową rezygnację z pracy.
W relacjach osobistych warto zwrócić uwagę na tempo rozwoju znajomości. Jeśli wszystko dzieje się niezwykle szybko, pojawiają się intensywne deklaracje uczuć, ogromne zainteresowanie i nadmierne okazywanie miłości, może to być sygnał ostrzegawczy. Mówimy wtedy o zjawisku określanym jako love bombing. Taka intensywność może służyć budowaniu emocjonalnej zależności, która później zostanie wykorzystana do manipulacji.
Czyli nadmierne okazywanie uczuć na początku znajomości może być sygnałem ostrzegawczym?
Tak, szczególnie jeśli towarzyszą temu inne niepokojące zachowania. Zwracajmy uwagę na to, czy druga osoba nas upokarza, wykorzystuje nasze słabości albo nie okazuje empatii w sytuacjach, w których naturalnie oczekiwalibyśmy współczucia i zrozumienia. Warto wtedy zastanowić się, czy rzeczywiście mamy do czynienia z miłością, przyjaźnią i autentyczną sympatią, czy może z relacją opartą na manipulacji i wykorzystywaniu drugiego człowieka.
Kiedy o tym rozmawiamy, przypomina mi się film Wojciecha Smarzowskiego „Dom dobry”. Bohaterka również doświadczała takiego traktowania. W jej relacji pojawiała się nie tylko przemoc fizyczna, ale przede wszystkim ogromna przemoc emocjonalna. Wszystko zaczynało się bardzo pięknie, natomiast zakończyło się tragicznie. To pokazuje, jak bardzo początek relacji może różnić się od tego, co wydarzy się później.
Jak można się z Tobą skontaktować, jeśli ktoś dostrzega w swoim związku takie mechanizmy i chciałby popracować nad poczuciem własnej wartości?
Zapraszam serdecznie na moją stronę internetową psychologiczneprzebudzenie.pl.
Gość odcinka
Małgorzata Plata
Psycholożka (specjalność kliniczna), psychoonkolożka i certyfikowana terapeutka hipnozy medycznej.
71 wyświetleń
Pomaga i wspiera klientów z empatią i zaangażowaniem wykorzystując w swojej pracy techniki/metody z CBT, mindfulness, łącząc je z hipnozą medyczną.
Prowadzi
Tomasz Słodki
dziennikarz · producent telewizyjny · autor
1,036 wyświetleń
Dziennikarz, przedsiębiorca, producent telewizyjny i autor siedmiu książek. Pionier transmisji internetowych w Polsce. Założyciel Centrum Prasowego Lemon i firmy Compas Multimedia, twórca kanałów Barwy Psychiki, Na Zdrowie TV i Naturalne Inspiracje.
Chcesz nagrać podobny odcinek?
Wywiady w naszych studiach z publikacją w kanałach tematycznych. Zestaw książek + 4 lub 12 wywiadów.




