Osobowość autorytarna – skąd potrzeba silnej władzy?
Osobowość autorytarna – skąd bierze się potrzeba silnej władzy? Małgorzata Plata wyjaśnia wpływ wychowania, lęku i podziałów społecznych na autorytaryzm.
O odcinku
Osobowość autorytarna – dlaczego ludzie potrzebują silnej władzy i przywódcy?
Osobowość autorytarna wiąże się z silnym przywiązaniem do autorytetów, podporządkowaniem sztywnym normom i niechęcią wobec osób o odmiennych przekonaniach. Dlaczego niektórzy ludzie potrzebują rządów silnej ręki? Jak wychowanie wpływa na posłuszeństwo wobec władzy i dlaczego autorytaryzm może nasilać się w czasach kryzysu? Tomasz Słodki rozmawia z Małgorzatą Platą, psycholożką i psychoonkolożką, o psychologicznych mechanizmach autorytaryzmu, podziałach społecznych oraz wpływie polityki na nasze postawy.
Osobowość autorytarna – czym jest i skąd bierze się potrzeba podporządkowania władzy?
Tomasz Słodki: Dlaczego niektórzy ludzie potrzebują silnej władzy? Czym właściwie jest osobowość autorytarna i jak się przejawia?
Małgorzata Plata: Osobowość autorytarna to bardzo ciekawe pojęcie z zakresu psychologii społecznej. Przede wszystkim należy podkreślić, że nie jest to zaburzenie osobowości ani pojęcie związane bezpośrednio z psychopatologią. Mówimy o określonym stylu funkcjonowania, który charakteryzuje się nadmiernym przywiązaniem do zewnętrznych autorytetów, uległością wobec nich oraz silną potrzebą podporządkowania się ustalonym normom społecznym. Jednocześnie może pojawiać się niechęć, a nawet agresja wobec osób, które mają odmienne przekonania lub kwestionują obowiązujące zasady.
Pojęcie osobowości autorytarnej rozwinęło się w psychologii społecznej w latach czterdziestych XX wieku. Jednym z badaczy zajmujących się tym zagadnieniem był Theodor Adorno. Interesowało go między innymi to, dlaczego tak duża część niemieckiego społeczeństwa podporządkowała się Adolfowi Hitlerowi i poparła nazizm. Badacze próbowali zrozumieć psychologiczne mechanizmy, które sprawiają, że ludzie są skłonni bezkrytycznie uznawać władzę silnego przywódcy.
W tym kontekście zwracano również uwagę na tak zwaną czarną pedagogikę, czyli wychowanie oparte na bezwzględnym posłuszeństwie wobec dorosłych, karaniu i przemocy. Dzieci wychowywane w taki sposób miały bardzo ograniczoną możliwość wyrażania własnej woli. Musiały całkowicie podporządkować się rodzicom i innym dorosłym. W rezultacie mogły przyswajać przekonanie, że posłuszeństwo wobec autorytetu jest czymś naturalnym i niepodlegającym dyskusji.
To brzmi przerażająco, szczególnie kiedy pomyślimy o konsekwencjach rządów Hitlera. Chciałbym jednak odnieść ten mechanizm do codziennego życia. Znam rodzinę, w której żona całkowicie zabrania mężowi picia alkoholu, ponieważ jej ojciec był alkoholikiem. Mąż podporządkował się temu zakazowi i mówi nawet, że gdyby nie żona, prawdopodobnie sam zostałby alkoholikiem. Czy takie zachowanie można uznać za przejaw osobowości autorytarnej?
Nie, nie oceniałabym tej sytuacji w taki sposób. Nie każda osoba, która ma określone zasady i przekonuje do nich innych, przejawia cechy autorytarne. W tym przypadku możemy mówić o relacji, w której jedna osoba wpłynęła na zachowanie drugiej. Samo ograniczenie spożywania alkoholu może być przecież korzystne dla zdrowia.
Ale tutaj nie chodzi o ograniczenie. Ten mężczyzna w ogóle nie może pić alkoholu. Żona uważa, że nawet jeśli tylko go spróbuje, może zostać alkoholikiem.
Rozumiem. W takim razie zwróciłabym uwagę raczej na doświadczenia tej kobiety niż na osobowość autorytarną. Jeśli wychowywała się w rodzinie, w której występował problem alkoholowy, może przejawiać pewne schematy myślenia charakterystyczne dla osób współuzależnionych. Może odczuwać ogromny lęk przed tym, że sytuacja znana jej z dzieciństwa powtórzy się w dorosłym życiu. Nie oznacza to jednak, że na podstawie tego jednego zachowania możemy uznać ją za osobę autorytarną.
Autorytaryzm w polityce – podział na „my i oni” oraz potrzeba silnego przywódcy
Jak zatem autorytaryzm przejawia się w naszym codziennym życiu? Gdzie możemy dostrzec takie zachowania?
Powiedziałabym, że przede wszystkim w życiu publicznym, szczególnie w polityce. Jednym z charakterystycznych przejawów myślenia autorytarnego jest silny podział na „my” i „oni”. Samo identyfikowanie się z określoną grupą jest czymś naturalnym. Problem pojawia się wtedy, kiedy zaczynamy uważać, że nasza grupa jest lepsza, a osoby należące do innych grup są gorsze, zasługują na pogardę i nie powinny mieć takich samych praw jak my.
W takim sposobie myślenia pojawia się poczucie wyższości, niechęć wobec odmiennych poglądów, a czasami nawet potrzeba karania ludzi za to, że nie przestrzegają określonych norm społecznych. Możemy wtedy dojść do przekonania, że pewnym grupom należy odebrać prawa tylko dlatego, że ich wartości czy przekonania różnią się od naszych. To właśnie jeden z przejawów myślenia autorytarnego.
Pewne podobne postawy możemy dostrzec również w Polsce. Nie twierdzę oczywiście, że żyjemy w systemie autorytarnym, ponieważ byłoby to zbyt daleko idące stwierdzenie. Możemy jednak obserwować określone cechy zarówno u niektórych polityków, jak i u osób, które bezkrytycznie podporządkowują się swoim politycznym autorytetom. Zdarza się, że ludzie są gotowi zrobić niemal wszystko dla przywódcy, którego uznają za nieomylnego.
Dlaczego niektórzy ludzie tak bardzo potrzebują silnego przywódcy?
Autorytaryzm może szczególnie nasilać się w czasach niepewności. Kiedy żyjemy w poczuciu zagrożenia, obserwujemy konflikty zbrojne, chaos polityczny i obawiamy się przyszłości, część społeczeństwa może odczuwać silniejszą potrzebę bezpieczeństwa i stabilizacji. W takich okolicznościach pojawia się większa skłonność do poszukiwania przywódcy, który obiecuje zdecydowane działania i proste rozwiązania skomplikowanych problemów.
Zwróć uwagę na obecną sytuację. Za naszą granicą toczy się wojna, w polityce obserwujemy wiele napięć, a ludzie nie wiedzą, czego mogą spodziewać się w przyszłości. Niepewność i lęk mogą sprawiać, że niektórzy zaczynają tęsknić za rządami silnej ręki. Chcą podporządkować się komuś, kto zapewni ich, że potrafi rozwiązać wszystkie problemy. Tymczasem rzeczywistość jest znacznie bardziej skomplikowana i nie istnieją proste odpowiedzi na wszystkie trudne pytania.
Im większy chaos i poczucie zagrożenia w życiu społecznym oraz politycznym, tym większe może być ryzyko nasilenia postaw autorytarnych. Trzeba przy tym pamiętać, że autorytaryzm nie polega wyłącznie na podporządkowywaniu się władzy. Może również przejawiać się w sposobie funkcjonowania samego przywódcy, który oczekuje bezwzględnego posłuszeństwa i dąży do podporządkowania sobie społeczeństwa.
Skąd bierze się osobowość autorytarna? Wpływ wychowania i podziałów społecznych
Skąd właściwie biorą się ludzie o osobowości autorytarnej? Czy decyduje o tym wychowanie? Jeśli ktoś miał autorytarnego rodzica, to sam również może stać się taką osobą?
Niekoniecznie. To znacznie bardziej skomplikowane. Nie chciałabym sprowadzać tego zjawiska do prostego przekonania, że autorytarny rodzic zawsze wychowa autorytarne dziecko. Byłoby to zbyt duże uproszczenie. Oczywiście sposób wychowania może mieć znaczenie. Jeśli dorastamy w rodzinie, w której dominuje bezwzględne posłuszeństwo i podporządkowanie autorytetowi, istnieje możliwość, że częściowo przejmiemy takie wzorce.
Jednak ogromne znaczenie ma również środowisko społeczne, w którym funkcjonujemy. Jeśli żyjemy w społeczności, która bardzo silnie akcentuje przestrzeganie sztywnych norm i podporządkowanie określonym autorytetom, możemy stopniowo przyjmować podobny sposób myślenia. Wpływ mogą mieć także przywódcy polityczni, partie oraz grupy społeczne, z którymi się identyfikujemy.
Spójrzmy na sytuację w Polsce, gdzie często mówi się o głębokim podziale społeczeństwa. Jeśli zaczynamy postrzegać rzeczywistość wyłącznie przez pryzmat dwóch przeciwstawnych obozów, pojawia się ryzyko, że osoby należące do drugiej grupy będziemy traktować jako gorsze. Możemy uznać, że nie zasługują na takie same prawa, a nawet domagać się ich karania za odmienne przekonania. To bardzo niepokojący mechanizm.
Pewne przejawy takiego myślenia dostrzegam również w debatach parlamentarnych. Kiedy obserwuję dyskusje w Sejmie, zwracam uwagę na język, którym posługują się przedstawiciele różnych ugrupowań. Czasami w ich wypowiedziach można usłyszeć właśnie takie autorytarne akcenty: podział na lepszych i gorszych, pogardę wobec przeciwników oraz przekonanie, że tylko jedna strona ma rację.
W takim razie powinniśmy uważniej przyglądać się językowi debaty publicznej. Sposób, w jaki politycy mówią o swoich przeciwnikach, może przecież wpływać na całe społeczeństwo i na to, jak później traktujemy siebie nawzajem.
Oczywiście. Język debaty publicznej ma znaczenie dla nas wszystkich.
Gość odcinka
Małgorzata Plata
Psycholożka (specjalność kliniczna), psychoonkolożka i certyfikowana terapeutka hipnozy medycznej.
71 wyświetleń
Pomaga i wspiera klientów z empatią i zaangażowaniem wykorzystując w swojej pracy techniki/metody z CBT, mindfulness, łącząc je z hipnozą medyczną.
Prowadzi
Tomasz Słodki
dziennikarz · producent telewizyjny · autor
1,036 wyświetleń
Dziennikarz, przedsiębiorca, producent telewizyjny i autor siedmiu książek. Pionier transmisji internetowych w Polsce. Założyciel Centrum Prasowego Lemon i firmy Compas Multimedia, twórca kanałów Barwy Psychiki, Na Zdrowie TV i Naturalne Inspiracje.
Chcesz nagrać podobny odcinek?
Wywiady w naszych studiach z publikacją w kanałach tematycznych. Zestaw książek + 4 lub 12 wywiadów.




